Havza Haber Ajansı Uluslaralarası Servisi’nin haberine göre, İstanbul’un en yoğun tarihî ticaret bölgelerinden Büyük Valide Han’ın avlusundaki Valide Han Camii -halk arasında bilinen adıyla İranlılar Camii- şehrin İranlı ve Şii topluluklarıyla kurduğu yüzyıllık bağın önemli simgelerinden biri olarak öne çıkıyor. Osmanlı döneminden günümüze ulaşan yapı, yalnızca ibadet edilen bir mekân değil; göçün, ticaretin, kültürel etkileşimin ve toplumsal hafızanın da izlerini taşıyor.
Fatih ilçesinde, Çakmakçılar Yokuşu üzerinde yer alan Büyük Valide Han, İstanbul’un tarihî hanları arasında büyüklüğü ve geçmişiyle dikkat çekiyor. Yapı, Sultan IV. Murad’ın annesi Kösem Sultan tarafından 17. yüzyılda inşa ettirildi. Hanın, Kösem Sultan’ın vakıf eserlerine gelir sağlamak amacıyla yaptırıldığı; Üsküdar’daki Çinili Camii gibi bazı yapıların giderlerinin bu gelirlerle karşılandığı ifade ediliyor.
Büyük Vâlide Hanı’nın XX. yüzyıl başında çekilmiş bir fotoğrafı
Osmanlı İstanbul’unda hanlar, günümüzdeki otel, depo, iş yeri ve ticaret merkezi işlevlerini aynı anda üstlenen yapılar olarak kullanılıyordu. Anadolu’dan, İran’dan, Kafkasya’dan ve farklı Osmanlı şehirlerinden gelen tüccarlar, yolculukları sırasında hanlarda kalıyor; mallarını burada saklıyor ve alışverişlerini yürütüyordu. Büyük Valide Han da İstanbul’un ticari hareketliliğinin merkezlerinden biri hâline gelmişti.
Han, özellikle İranlı tüccarların İstanbul’daki önemli duraklarından biri olarak biliniyor. İran’dan gelen tüccarlar ile Şii Azerilerin hanın odalarında yaşadığı, ticari faaliyetlerini buradan sürdürdüğü ve zamanla kendi sosyal çevrelerini oluşturduğu belirtiliyor. Bu durum, yapının yalnızca ekonomik hayat bakımından değil, şehirdeki İranlı topluluğun gündelik yaşamı açısından da önem kazanmasına neden oldu.
Hanın avlusundaki mescit, bu topluluğun dinî ihtiyaçlarına cevap veren başlıca yapılardan biri oldu. Günümüzde Valide Han Camii ve İranlılar Camii isimleriyle anılan mescit, İstanbul’daki Şiiler açısından tarihî bir merkez olarak kabul ediliyor. Caminin çevresinde gelişen sosyal hayat, İranlı tüccarların İstanbul’daki varlığının yalnızca ticaretle sınırlı kalmadığını gösteriyor.
Mescidin en çok öne çıktığı dönemlerden biri Muharrem ayıdır. Tarihî kaynaklarda, İranlı Şiilerin Muharrem ve Aşura günlerinde hanın avlusunda matem törenleri düzenlediği aktarılıyor. Bu programların, hem handa yaşayanların hem de şehrin farklı noktalarında bulunan İranlıların katıldığı kalabalık buluşmalara dönüştüğü kaydediliyor. Törenler, inanç pratiğinin yanında topluluk üyeleri arasındaki dayanışmayı güçlendiren sosyal bir işlev de görüyordu.
Valide Han Camii’nin bugünkü görünümü, yapının zaman içinde geçirdiği değişimleri de yansıtıyor. Eski ahşap mescidin 1950’li yıllarda çıkan yangında zarar gördüğü, daha sonra 1951’de İranlılar Yardım Derneği tarafından yeniden yaptırıldığı belirtiliyor. Caminin altında dükkânların bulunması, hanın ticari niteliği ile ibadet mekânının aynı yapı içinde nasıl birleştiğini de ortaya koyuyor.
Minaresi bulunmayan cami, mimari açıdan İstanbul’daki büyük Osmanlı camilerinden farklı bir karakter taşıyor. İç mekânda yer alan bezemeler, çinili mihrap ve ahşap unsurlar, İran-Pers sanat anlayışının etkilerini yansıtıyor. Bu yönüyle cami, yalnızca bir ibadet mekânı değil, aynı zamanda İstanbul’daki Şii kültürel mirasının mimari bir yansıması olarak değerlendiriliyor.
Büyük Valide Han’ın kendisi de önemli bir tarihî değer taşıyor. Üç avludan oluşan yapı, geçmişte yüzlerce odasıyla tüccarlara konaklama ve çalışma imkânı sundu. Hanın avluları, koridorları ve dükkânları bugün de İstanbul’un eski ticaret dokusunu hissettiren alanlar arasında yer alıyor. Ancak yapı, zaman içinde yaşanan yangınlar, depremler, bakımsızlık ve kontrolsüz eklemeler nedeniyle tarihî niteliğinin bir bölümünü kaybetti.
Buna rağmen Valide Han ve içindeki İranlılar Camii, İstanbul’un çok kültürlü geçmişini anlatan güçlü bir örnek olmayı sürdürüyor. Kentin ticaret yolları üzerinde şekillenen bu mekân, İranlı tüccarların, Azeri Caferilerin ve farklı toplulukların İstanbul’daki izlerini bir araya getiriyor.
Mahmutpaşa’nın kalabalığı içinde çoğu zaman fark edilmeden geçilen Valide Han Camii, aslında İstanbul’un inanç, göç ve ticaret tarihini aynı avluda buluşturan nadir yapılardan biri olarak varlığını koruyor. Bu nedenle cami, yalnızca geçmişe ait bir mimari eser değil; şehrin bugün de yaşamaya devam eden kültürel hafızasının önemli parçalarından biri olarak dikkat çekiyor.
yorumunuz