Havza Haber Ajansı'nın haberine göre son birkaç haftadır yayımlanan haberler ve görüntüler, Azerbaycanlı Müslüman kız öğrencilerin ve öğretmenlerin okullara girişlerinin engellendiğini ortaya koyuyor. Söz konusu haberlere göre, bu kişilere ancak başörtülerini çıkarmaları hâlinde okula girebilecekleri söyleniyor.
Uzun bir İslam ve Şiilik kültürü geçmişine sahip olan Azerbaycan Cumhuriyeti, tarihinde Ehl-i Beyt (aleyhimüsselam) maarifine ait değerli bir mirası barındırmaktadır. Bu nedenle, böyle bir toplumda dinî hükümlerin yerine getirilmesine yönelik her türlü kısıtlama, genç neslin dinî ve kültürel kimliğinin geleceği konusunda ciddi endişelere yol açmaktadır.
Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu, geçtiğimiz 21 Eylül'de (2026) okullardaki kıyafet kurallarına ilişkin bazı değişiklikleri kabul etti. Yetkililer bu adımı, genel eğitim sisteminin seküler niteliğini güçlendirme amacıyla attıklarını ifade ediyor.
Söz konusu düzenlemelere göre okul kıyafetlerinin üzerine herhangi bir ek giysi giyilmesi veya okul üniformasının bütünlüğüne aykırı olan ya da yetkililer tarafından eğitimin sekülerlik ilkesini ihlal ettiği düşünülen kıyafetlerin kullanılması yasaklanıyor.
Azerbaycan okullarında hicabın yasaklanması ve Müslüman çocukların ve öğretmenlerin gözyaşlarına, mağduriyetlerine tanık olunması yürekleri yaralamış; sekülerizmin mahiyeti ve işlevi hakkında soruları yeniden gündeme getirmiştir.
Bu durum şu soruyu akıllara getiriyor:
Sekülerizm, özgürlük, insan hakları ve insanlık söylemleri bazı durumlarda İslam'ın hükümleriyle mücadele etmek için bir araca mı dönüşmüştür?
Müslüman bir öğrenci, dinî inançlarına bağlı kaldığı için kısıtlamayla karşılaştığında şu soru gündeme gelmektedir: Sekülerizm, inanç özgürlüğünü yalnızca bu inançlar hâkim anlayışla örtüştüğü sürece mi savunmaktadır? Sekülerizm adına bir toplumun örf ve inançları, o toplumun bir kesiminin iradesine rağmen değiştirilebilir mi?
Müslüman kızlar için hicap yalnızca bir kıyafetten ibaret değildir. Hicap, onların yaşam tarzlarının ve dinî inançlarının bir parçasıdır ve öyle olmaya da devam edecektir.
Hicap: Şer'î Bir Yükümlülük Mü, Kişisel Bir Tercih Mi?
İslam'a göre hicap, Kur'an-ı Kerim'de açıkça hükme bağlanmış dinî yükümlülüklerden biridir. Allah Teâlâ, Nur Suresi'nin 31. ayetinde şöyle buyurmaktadır:
"Mümin kadınlara da söyle: Gözlerini haramdan sakınsınlar, iffetlerini korusunlar, kendiliğinden görünen kısmı dışında ziynetlerini açığa vurmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine örtsünler. Ziynetlerini kocalarından, babalarından, kocalarının babalarından, oğullarından, kocalarının oğullarından, erkek kardeşlerinden, erkek kardeşlerinin oğullarından, kız kardeşlerinin oğullarından, kendi kadınlarından, ellerinin altında bulunanlardan, kadınlara karşı şehvet duymayan erkek hizmetçilerden veya henüz kadınların mahrem yerlerinin farkında olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler! Hepiniz Allah'a tövbe edin ki kurtuluşa eresiniz." (Nur suresi, 31)
Hüccetü'l-İslam Üstad Kıraati'nin tefsirine göre bu ayetten şu sonuçlar çıkarılabilir:
1. Hicap ve örtünmek farzdır.
2. Kadının hicaba riayet ederek toplum içerisinde bulunmasında herhangi bir sakınca yoktur.
3. Hicabın korunması ve dikkat çekici davranışlardan kaçınılmasının pek çok faydası vardır. Bunlar arasında ruhsal huzur, aile bağlarının güçlenmesi, neslin korunması, cinsel saldırı ve tecavüzlerin önlenmesi, cinsel yolla bulaşan hastalıkların ve psikolojik rahatsızlıkların azaltılması, boşanma, intihar, evlilik dışı doğum ve kürtaj oranlarının düşürülmesi, olumsuz rekabetin ortadan kaldırılması, kadının şahsiyetinin ve insanlık onurunun korunması, ayrıca çeşitli toplumları etkisi altına alan şehvet düşkünü bakışlardan ve niyetlerden uzak tutulması sayılabilir.
Diğer taraftan, bu yazıda farklı ülkelerdeki bazı okullarda yaşanan cinsel saldırı ve istismar olaylarına ilişkin istatistiklere de yer verilmiştir.
Örneğin, ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisinin (GAO) 2021 yılında yayımladığı ve 2017-2018 eğitim öğretim yılı verilerini esas alan rapora göre, 4 bin 247 devlet okulu en az bir cinsel saldırı vakası bildirmiştir. Aynı raporda, okul personelinin öğrencilere yönelik cinsel suistimalini bildiren okul sayısı ise yaklaşık 939 olarak belirtilmiştir.
Ayrıca bu yazıda Göteborg Üniversitesinde hazırlanmış bir psikoloji tezine de atıfta bulunulmaktadır. Söz konusu tezde ileri sürülen iddiaya göre, İsveç'teki lise sınıflarında öğrenim gören çocukların yüzde 60'ı geçtiğimiz yıl içerisinde cinsel tacize tanık olmuş, 10 yaşındaki öğrencilerin yüzde 45'i ise kendilerinin cinsel taciz mağduru olduğunu ifade etmiştir. Bu kapsamda akranlar arasında yaşanan taciz vakalarına da dikkat çekilmiştir.
Bununla birlikte, söz konusu istatistiklerin doğru biçimde değerlendirilebilmesi için asıl raporun, araştırmanın örneklem grubunun, cinsel taciz ve saldırı kavramlarının hangi tanımlarla ele alındığının ve veri toplama yönteminin incelenmesi gerekmektedir. Yalnızca karma eğitim veren okulların varlığı, okulların türü ile cinsel taciz vakalarının meydana gelmesi arasında nedensel bir ilişki bulunduğunu kanıtlamaz.
Bütün bunlara rağmen asıl soru şudur: Nüfusunun çok büyük bir çoğunluğunun Müslüman olduğu yaygın olarak ifade edilen Azerbaycan Cumhuriyeti gibi bir ülkede, öğrenciler neden dinî kıyafetlerine bağlı kaldıkları için eğitim hakkı bakımından kısıtlamalarla karşı karşıya bırakılmaktadır?
Müslüman Kızların Dinî Sorumluluğu ve Eğitim Hakkı
Şer'î yükümlülük yaşına ulaşmış bir kız çocuğu, İslam inancına göre hicabın dinî bir farz olduğunu bilir. Dolayısıyla hicaba riayet etmek yalnızca kişisel bir tercih değil, aynı zamanda Allah'ın emrine itaat etmenin bir gereğidir.
Şimdi şu soru gündeme gelmektedir: Eğitimle ilgili yasalar, şer'î bir hükmün yerine getirilmesine engel olabilir mi?
İslam fıkhına göre kız çocuğu şer'î buluğ çağına ulaştığında kendisiyle ilgili dinî hükümlere uymakla yükümlüdür. Dolayısıyla seküler bir anlayışla hareket eden okul, kendisinden hicabını çıkarmasını istediğinde kız öğrenci ciddi bir ikilemle karşı karşıya kalmaktadır: Ya dinî inancına göre farz olan örtünme yükümlülüğünden vazgeçecek ya da bu talebi kabul etmediği takdirde eğitim hakkından mahrum kalacaktır.
Ayetullah Misbah Yezdî (r.a.) bu konuda şöyle buyurmaktadır:
"Toplumun bütününün tekâmülü, kadınların hayâ ve iffetine bağlıdır. İslam hakkında az da olsa bilgi sahibi olan herkes, İslam'ın kadınların hayâ ve iffetini savunduğunu bilir."
Ayetullah Safâî Hâirî (r.a.) ise hicabın felsefesi ve kadının toplumsal hayata katılımıyla ilişkisi hakkında şöyle demektedir:
"Kadın, insanın sahip olduğu yetenekleri kendisine çekip kendi içinde heba etmemek ve insanın sahip olduğu büyük yeteneklerin bataklığına dönüşmemek için kendisini örter; hareketlerini, bakışlarını ve konuşmalarını kontrol eder.
Ancak aynı kadın, konuşması gerektiğini gördüğünde konuşur. Tıpkı Hz. Fâtıma'nın (s.a.) konuştuğu gibi. Dışarı çıkması gerektiğini gördüğünde dışarı çıkar. Tıpkı Hz. Zeynep'in (s.a.) dışarı çıktığı gibi. Hicaplı olmak ne konuşmaya ne dışarı çıkmaya ne de insanları harekete geçirmeye engeldir. Bizim için ölçütler kaybolmuş, elimizden çıkıp gitmiştir.
Kadının saadetinin, kimsenin onu görmemesinde ve onun da kimseyi görmemesinde olduğunu düşünen Hz. Fâtıma'nın kendisi, bir hak söz konusu olduğunda ve insanlar zulme uğradığında haykırır, sesini yükseltir. İnsanları öyle bir şekilde sorguya çeker ve delilleriyle onları mahkûm eder ki sanki Resulullah (s.a.a.) yeniden toprağın içinden çıkıp gelmiştir."
Sekülerizm Nedir ve Din Özgürlüğüyle Nasıl Bir İlişkisi Vardır?
Sekülerizm genel anlamıyla din kurumunun devlet kurumundan ayrılmasını ve dinin siyasi ve idari yapı içerisindeki resmî rolünün sınırlandırılmasını ifade eder. Bununla birlikte sekülerizmin farklı yorumları ve uygulama modelleri bulunmaktadır. Dolayısıyla bütün sekülerizm anlayışlarını aynı şekilde değerlendirmek doğru değildir.
Azerbaycan'ın eğitim politikalarıyla ilgili bu yazının temel sorusu şudur: Eğer seküler eğitimin amacı devletin dinî inançlar karşısında tarafsız kalmasıysa Müslüman öğrencilerin ve öğretmenlerin dinî kıyafetleri neden kısıtlanmaktadır? Dinî tarafsızlık, farklı inançlara sahip insanların bir arada bulunabilmesine imkân sağlamak mıdır, yoksa dinî sembollerin kamusal alandan çıkarılması anlamına mı gelmektedir?
Mesele yalnızca hicapdan ibaret değildir. Azerbaycan devleti, enerji, savunma ve güvenlik alanlarında İsrail rejimiyle ilişkilerini geliştirmiştir. Bu ilişkilerin, devletin kültürel ve eğitim politikalarıyla birlikte değerlendirilmesi, ülkenin genel yönelimini anlamak açısından önem taşımaktadır.
Ayrıca bazı İsrail medyasında Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın kızının Yahudiliğe geçmek istediğine ilişkin iddialar yayımlanmıştır. Ancak bu iddianın bir gerçek olarak kabul edilebilmesi için güvenilir kaynaklarla doğrulanması gerekmektedir.
Asıl soru şudur: Müslümanların çoğunlukta olduğu bir toplumda, halkın dinî inançlarına saygı gösterilmesi ve kıyafet tercihlerinde özgür bırakılması yerine neden kısıtlamalar uygulanmaktadır? Özgürlük adına toplumun bir kesiminin dinî kıyafetleri neden sınırlandırılmaktadır?
Söz konusu politikalar, dinî tarafsızlık iddiasıyla örtüşmemekte ve genç neslin dinî inançlarının zayıflamasına zemin hazırlayabilmektedir. Ayrıca kültürel ve eğitim politikalarının halkın dine, İslamî kimliğe ve bölgesel meselelere yönelik bakış açısı üzerindeki etkileri konusunda da endişeler bulunmaktadır.
Eğer kız çocukları kendi kıyafetleri hakkında karar vermekte özgürse neden dinî kıyafetlerini seçmelerine izin verilmemektedir? Devletin amacı din karşısında tarafsız kalmaksa bu kız çocuklarının hicabını seçmesine neden imkân tanınmamaktadır?
Yazar, söz konusu politikaların yalnızca sekülerizm kavramıyla gerekçelendirilemeyeceğini, bu politikaların arkasındaki nedenlerin ve doğurabileceği sonuçların sorgulanması gerektiğini düşünmektedir.
Bu yazıda ele alınan diğer konulardan biri de Bakü'de LGBT bayrağının göndere çekilmesi ve destek yürüyüşlerinin düzenlenmesidir. Yazar, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Şii toplumlar arasındaki konumuna dikkat çekerek bazı kültürel politikalar uygulanırken Müslüman kızların dinî kıyafetlerini özgürce seçmelerinin neden kısıtlandığını sorgulamaktadır.
Yazara göre önemli endişelerden biri, bu sürecin Şii toplumunun dinî ve kültürel kimliği ile genç nesil üzerindeki etkisidir. Daha büyük tehlike ise Şii öğrencilerin, kendi dinî inançlarına uygun İslamî okulların ve eğitim merkezlerinin bulunmadığı bir ortamda seküler veya tekfirci akımlar da dâhil olmak üzere farklı düşünce akımlarının etkisine açık hâle gelmesidir.
Bu nedenle İslamî merkezlerin kurulması ve güçlendirilmesi, genç neslin dinî ve ahlakî eğitim alabilmesi için uygun şartların oluşturulması büyük önem taşımaktadır.
Ayrıca biz İran halkı da kültürel ve medya araçlarını kullanarak Azerbaycanlı Müslüman kızlara ve öğretmenlere dayanışma mesajımızı ulaştırabiliriz. Bu, bir video klip veya medya yazısı hazırlayıp yayımlamak şeklinde de olabilir.
Sekülerizmi Tanımak ve Eleştirmek için Kitap Önerileri
1. Din ve Dünya Arasındaki İlişki: Sekülerizm Teorisinin İncelenmesi ve Eleştirisi – Ayetullah Abdullah Cevadî Âmulî.
2. Kur'an'da İslam Düşüncesinin Genel Çerçevesi – Ayetullah el-Uzma Seyyid Ali Hamaney. İslam'a bütüncül bir bakış açısıyla yaklaşmak ve onun düşünsel ve toplumsal boyutlarını tanımak için önemli bir eser.
Sonuç
Bugün Azerbaycan Cumhuriyeti'nde Müslüman kız öğrencilerin ve öğretmenlerin hicabına yönelik kısıtlamalar hakkında gündeme gelen gelişmeler, sekülerizm, din özgürlüğü ve vatandaşlık hakları arasındaki ilişkiye dair önemli soruları beraberinde getirmiştir.
Yazının yazarına göre özgürlük ve insan hakları söylemleri, dinî hükümlerin kısıtlanması ve insanların eğitim haklarından mahrum bırakılması için bir araca dönüştürülmemelidir.
Ayrıca Azerbaycanlı aileler, çocuklarının eğitim ve terbiye gördüğü ortamlara karşı duyarlı olmalı, genç neslin dinî ve kültürel kimliğini korumak için çaba göstermelidir.
Ayetullah Safâî Hâirî'nin sözlerinden şu sonuç çıkarılabilir: Hicabın bir kısıtlama olarak görülmesiyle kadının toplumda bilinçli ve sorumlu bir şekilde var olabilmesini sağlayan bir çerçeve olarak değerlendirilmesi arasında fark vardır. Hicap, kadının yeteneklerini köreltmek veya onu toplumdan uzaklaştırmak için değildir. Kadın, hicabına bağlı kalarak gerektiğinde konuşabilir, hakkını savunabilir ve toplumu harekete geçirebilir.
Bu anlayışın örnekleri Hz. Fâtıma (s.a.) ve Hz. Zeynep'tir (s.a.). Onlar, hayâ ve iffet sahibi olmanın ve dinî değerlere bağlı kalmanın yanı sıra gerektiğinde cesaretle ve delillerle haklarını savunmuşlardır.
Dolayısıyla bizler, Azerbaycan'ın hayâ sahibi ve hicablı kızlarının ve öğretmenlerinin sesi olmalı; onların dinî inançlarına bağlı kalma ve eğitim imkânlarından yararlanma haklarını desteklemeliyiz.
Allah'ın yardımı Müslümanların üzerine olsun inşallah.
Vesselâm.
Seccad Gurbanî
yorumunuz