Havza Haber Ajansı muhabirinin aktardığına göre “Medeniyet Ufkunda Tasavvufun Toplumsal Boyutu ve İran İslam Cumhuriyeti’nin Yönetişimiyle İlişkisi; Fırsatlar ve Zorluklar” başlıklı sempozyumun yedinci ihtisas oturumu, “Çağdaş Tasavvuf Araştırmalarının Sorunları Üzerine Bir Değerlendirme” temasıyla gerçekleştirildi. Oturumun moderatörlüğünü Hüccetü’l-İslam Ahmed Melikî üstlenirken, Hüccetü’l-İslam ve’l-Müslimîn Hamid Parsaniya ile Dr. Fenâyî Eşkûrî konuşmacı olarak yer aldı.
Tasavvuf ve Toplumla İlişkisine Dair Sorgulamalar
Toplantının açılışında konuşan Hüccetü’l-İslam Ahmed Melikî, hocalara, katılımcılara ve dinleyicilere hoş geldiniz diyerek tasavvuf araştırmalarının köklü geçmişine değindi ve şöyle konuştu: “Bu alan her ne kadar uzun bir geçmişe sahip olsa da günümüzde yeni soru ve sorunlarla karşı karşıyadır. Bu soruların bir kısmı tasavvufun siyaset, toplum ve medeniyetle ilişkisine, bir kısmı ise tasavvuf araştırmalarının diğer bilim dallarıyla irtibatına ilişkindir.”
Hüccetü’l-İslam Melikî sözlerini şöyle sürdürdü: “Bu ön sempozyumun düzenlenmesinin temel amacı da budur; tasavvufu yalnızca bireysel bir olgu olarak değil, aynı zamanda onun toplumsal ve medeniyet boyutundaki yansımalarını da ele almaktır.”
“Toplumsal Tasavvuf” Çelişkili Bir Kavram mı?
Konuşmasının devamında toplantının temel sorusunu gündeme getiren Hüccetü’l-İslam Melikî şunları söyledi: “‘Toplumsal tasavvuf’ ifadesi ilk bakışta çelişkili görünebilir. Çünkü birçok kişinin zihnindeki tasavvuf mirası; bireysel manevi yolculuk, inziva, uzlete çekilme ve çile hayatıyla özdeşleşmiştir.”
Hüccetü’l-İslam Melikî şöyle devam etti: “Toplumsal tasavvuftan söz edildiğinde şu soru akla geliyor: Tasavvuf ile toplumsal ve siyasal meseleler arasında gerçekten bir ilişki var mıdır? Eğer tasavvuf geçmişte ağırlıklı olarak bireysel alana odaklanmışsa, bugün de aynı çizginin sürdürülmesi mi gerekir, yoksa onun için farklı bir ufuk tasavvur edilebilir mi?”
Toplantının bilimsel moderatörü, bu sorunun cevabının peşinen belli olmadığını belirterek, konu hakkında farklı varsayımların ileri sürülebileceğini ifade etti. Bunlardan birinin de tarihî tasavvufun yalnızca birey merkezli bir anlayış olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği, yoksa bu yaklaşımın yeniden gözden geçirilmesinin gerekip gerekmediği olduğunu söyledi.
Hüccetü’l-İslam Melikî, tartışmanın ana eksenini ise şu soruyla özetledi: “Bireycilik tasavvufun özüne ve kimliğine ait bir unsur mudur, yoksa bugün ‘toplumsal tasavvuf’ adıyla gündeme getirilen yaklaşım, tasavvuf geleneğinde zaten var olan imkânların devamı olarak mı görülmelidir? Başka bir ifadeyle bu, geçmişten kopuk yeni bir olgu mudur, yoksa geleneğin doğal bir uzantısı mıdır?”
Konuşmasının sonunda Hüccetü’l-İslam Melikî, konuşmacılardan tasavvufun toplum ve medeniyet meseleleriyle ilişkisine dair görüşlerini paylaşmalarını istedi.
Tasavvuf, İslamî Bilgi Sisteminden Bağımsız Anlaşılamaz
Konuşmasına başlayan Dr. Fenâyî Eşkûrî ise çağdaş tasavvuf araştırmalarındaki sorunların önemli bir bölümünün araştırmanın başlangıç noktasından kaynaklandığını belirterek şunları söyledi: “İslam tasavvufunu doğru tanıyabilmek için öncelikle İslam’ı bütüncül ve tutarlı bir bilgi sistemi olarak tanımak gerekir.”
Dr. Eşkûrî sözlerini şöyle sürdürdü: “İslam tasavvufu, İslam’ın diğer öğretilerinden bağımsız biçimde incelendiğinde birçok yanlış değerlendirme ortaya çıkmaktadır. Oysa İslam tasavvufu, İslam’ın ayrılmaz bir parçasıdır ve dinin diğer boyutları bilinmeden bu geleneğin doğru anlaşılması mümkün değildir.”
Kum Havzası’nın felsefe ve tasavvuf hocası olan Dr. Eşkûrî şu değerlendirmede bulundu: “Eğer araştırmanın çıkış noktası, İslam tasavvufunun İslam’ın bütüncül yapısı bilinmeden anlaşılabileceği var sayımı olursa, araştırma daha en başından yanlış bir yola girmiş olur.”
Fıkıh, Kelam ve Tasavvuf Arasında Yapay Bir Karşıtlık
Yaygın bazı yaklaşımlara değinen Dr. Fenâyî Eşkûrî, “İslami tasavvuf”un “fıkıh” veya “kelam” karşısına konulmasının, dinin mahiyetine ilişkin yanlış bir anlayıştan kaynaklandığını belirterek şöyle dedi: “İslam, birbirini tamamlayan unsurlardan oluşan bütüncül bir yapıdır. İnanç esasları, hükümler, ahlak, ibadetler ve maneviyat bu bütünün ayrılmaz parçalarıdır. Bu unsurlardan herhangi birinin dışlanması, din hakkında eksik bir tasavvur ortaya çıkarır.”
Dr. Fenâyî Eşkûrî sözlerini şöyle sürdürdü: “Fıkıh, itikadî temellerinden koparıldığında birçok hüküm teorik dayanağını kaybeder. Aynı şekilde tasavvuf da inanç, ahlak ve dinî hükümler dikkate alınmaksızın incelendiğinde, İslam tasavvufu hakkında yanlış bir anlayış ortaya çıkar.”
Felsefe ve tasavvuf alanındaki öğretim üyesi ayrıca şunları vurguladı: “Fıkıh, kelam, ahlak ve tasavvuf, İslam’ın farklı yönleridir. Bunların hiçbiri diğerinin yerini tutmaz; ancak birlikte ele alındıklarında dinin bütüncül bir tablosunu sunabilirler.”
Tasavvuf, Dinin Dışında Bir Akım Değil; Onun Bâtınî Boyutudur
İslam tasavvufunun “dinin bâtınî boyutu” olduğunu vurgulayan Dr. Fenâyî Eşkûrî şu değerlendirmede bulundu: “İtikadî esaslar, dinî hükümler ve ibadetler, bâtınî ve manevî bir bakış açısıyla ele alındığında tasavvuf alanına girer. Bu nedenle tasavvuf ile İslam arasındaki ilişki, birbirinden bağımsız iki akımın ilişkisi değildir; tasavvuf, dinin içsel boyutlarından biridir.”
Tasavvuf Yalnızca Bireyle mi İlgilidir?
Konuşmasının devamında toplantının ana sorusuna değinen Dr. Fenâyî Eşkûrî şöyle dedi: “Bu sorunun cevabı İslam’ın kendisinde aranmalıdır. Eğer İslam yalnızca bireysel hayatı düzenleyen bir din değil, toplumsal hayata da yönelik bir programa sahipse, İslam tasavvufu da bu çerçevenin dışında düşünülemez.”
Dr. Eşkûrî, İslam’ın hem insanın bireysel hayatına hem de toplumsal yaşamına yön verdiğini belirterek, İslam tasavvufunun da İslam’ın çizdiği bu yoldan ayrı düşünülemeyeceğini ifade etti.
İmam Humeynî Eğitim ve Araştırma Grubu Felsefe Bölümü öğretim üyesi, Hz. Peygamber’in (s.a.a.) ve Müminlerin Emiri Hz. Ali’nin (a.s.) hayatını örnek göstererek, adaletin tesisi, toplumun yönetimi ve zulümle mücadelenin dinî hayatın ayrılmaz parçaları olduğunu söyledi ve ekledi: “Maneviyat, İslam’da toplumun içinde yaşanır; toplumsal sorumluluklardan bağımsız değildir.”
Neden “Toplumsal Tasavvuf” İfadesine Katılmıyorum?
Konuşmasının bir başka bölümünde “toplumsal tasavvuf” kavramını değerlendiren Dr. Fenâyî Eşkûrî, bu ifadeyi isabetli bulmadığını belirterek şöyle konuştu: “‘Toplumsal’ nitelemesinin eklenmesi, sanki gerçek tasavvuf geçmişte yalnızca bireysel bir olguymuş ve bugün yeni bir tasavvuf anlayışı ortaya çıkmış gibi bir izlenim doğuruyor. Oysa İslam tasavvufu en başından beri hem bireysel hem de toplumsal boyutlara sahip olmuştur.”
Dr. Eşkûrî sözlerini şöyle sürdürdü: “Tasavvuf, tasavvuftur; hem insanın nefis terbiyesini esas alır hem de onun toplumsal sorumluluklarını. İnsan, kemale toplumun içinde ulaşır ve birçok ahlaki erdem de ancak toplumsal hayat içerisinde ortaya çıkma imkânı bulur.”
Konuşmasının sonunda, İslam tasavvufunun örnek şahsiyetlerinin Hz. Peygamber (s.a.a.) ile Müminlerin Emiri Hz. Ali (a.s.) olduğunu belirten Eşkûrî, bu iki şahsiyetin inziva ile toplumsal sorumluluğu, nefis terbiyesi ile toplum inşasını dengeli biçimde bir araya getirdiklerini vurguladı.
Tarihî Sorun: Birey Merkezli Yaklaşımın Baskın Hale Gelmesi
Toplantının devamında Dr. Ahmed Melikî, şu soruyu gündeme getirdi: “Tasavvuf hakkında dile getirilen bu değerlendirmeler, ideal olması gereken tasavvufu mu ifade ediyor, yoksa bunları tarih boyunca şekillenen tasavvuf geleneğine de uygulamak mümkün müdür?”
Bu soruya cevap veren Dr. Fenâyî Eşkûrî, İslam’ın hakiki öğretileri ile İslamî ilimlerin tarihsel gelişim süreci arasında ayrım yapılması gerektiğini belirterek şöyle dedi: “Tarih boyunca İslamî ilimlerin birçok dalı, gereğinden fazla bireysel boyuta odaklanmıştır.”
Felsefe, fıkıh ve tasavvufu örnek gösteren Eşkûrî sözlerini şöyle sürdürdü: “Örneğin İslam felsefesinde varlık felsefesi büyük ölçüde gelişirken, toplum felsefesi yeterince gelişememiştir. Aynı şekilde fıkıhta da tarihî şartların etkisiyle daha çok bireysel meseleler ele alınmış, medeniyet ve toplum merkezli konular ise yeterince işlenememiştir.”
Tasavvuf Geleneği Toplumsal Meselelere Tamamen Kayıtsız Değildi
Kum Havzası’nın felsefe ve tasavvuf hocası, konuşmasının sonunda bireysel yaklaşımın tarih boyunca baskın olmasına rağmen tasavvuf geleneğinin toplumsal meseleleri tamamen ihmal ettiğinin söylenemeyeceğini vurguladı.
Bu bağlamda fütüvvet geleneğini, tasavvuf ile topluma hizmet anlayışının önemli örneklerinden biri olarak göstererek şöyle dedi: “Fütüvvet ehli, insanlara hizmet etmeyi ve zorbalığa karşı durmayı manevî yolculuklarının bir parçası olarak görüyordu. Ancak zamanla bu gelenek de giderek daha bireyci yorumların etkisi altında kaldı.”
Fenâyî Eşkûrî ayrıca İslam tarihinde mücadeleci ariflerin bulunduğunu hatırlatarak, İmam Humeynî’yi (r.a.) maneviyat ile toplumsal sorumluluğun en belirgin örneklerinden biri olarak değerlendirdi ve şunları söyledi: “İmam Humeynî’nin (r.a.) şahsiyetinde manevî yönü, mücadeleci kimliğinden ve toplumsal faaliyetlerinden ayırmak mümkün değildir. Bu iki yön birlikte tek ve bütüncül bir hakikati oluşturmaktadır.”
Yaygın Bir Eleştiriye Cevap
“Toplumsal Tasavvuf” Tasavvufa Sonradan Yüklenmiş Bir Anlam mı?
Toplantının devamında moderatör Hüccetü’l-İslam Ahmed Melikî, sempozyumun başlığına yöneltilen bazı eleştirilere değinerek konuşmacıya şu soruyu yöneltti: “‘Toplumsal tasavvuf’ kavramı gerçekten İslam’ın sahih tasavvuf geleneğine mi dayanıyor, yoksa çağdaş ihtiyaç ve şartların etkisiyle ortaya çıkmış yeni bir yorum mudur?”
Hüccetü’l-İslam Melikî şöyle devam etti: “Bazı eleştirmenlere göre son yıllarda ahlak, felsefe ve şimdi de tasavvuf gibi kavramlar siyasal ve toplumsal bir bakış açısıyla yeniden yorumlanmaktadır. Oysa onların kanaatine göre tarihî tasavvuf geleneği öncelikle bireysel manevî eğitimi esas almıştır. Bu nedenle tasavvufa toplumsal bir boyut atfetmenin, geleneğin kendi özünden mi kaynaklandığı yoksa dışarıdan yüklenen bir okuma mı olduğu sorusu gündeme gelmektedir.”
Hiçbir İlim Nihai Noktasına Ulaşmış Değildir
Bu soruya cevap veren Dr. Fenâyî Eşkûrî, gelişim ve yeniden değerlendirme sürecinin bütün ilimler için vazgeçilmez olduğunu belirterek şöyle konuştu: “Hiçbir ilim tamamlanmış ve son şeklini almış kabul edilemez. Her nesil yeni sorunlarla karşı karşıya kalır; bu nedenle hem geçmiş mirası yeniden okur hem de gerektiğinde onu eleştirir, düzeltir ve tamamlar. Bu süreç felsefe, fıkıh ve diğer İslamî ilimlerde olduğu gibi tasavvuf için de geçerlidir.”
Eşkûrî sözlerini şöyle sürdürdü: “Tasavvuf ilmi de diğer ilimler gibi gelişimini sürdürmektedir. Dolayısıyla her dönemin ihtiyaçlarına paralel olarak ona dair anlayışımızın daha derin ve daha kapsamlı hâle gelmesi son derece doğaldır.”
Havza ve üniversite öğretim üyesi, bu dönüşümün en önemli alanlarından birinin tasavvufun diğer bilgi disiplinleriyle ilişkisinin incelenmesi olduğunu belirterek şu değerlendirmede bulundu: “İrfanî bakış açısı hangi bilgi sisteminde yer alırsa alsın, onun etkileri diğer ilimlerde de kendisini gösterir. Bu etki; ahlaktan Kur’an tefsirine, insanın topluma ve sosyal hayata bakışına kadar pek çok alanda açıkça görülebilir.”
Tasavvufun Toplumsal İmkânlarının Daha Kapsamlı Şekilde Ortaya Konulması Gerekiyor
Sempozyumun konusuna değinen Dr. Fenâyî Eşkûrî, tasavvuf tarihi boyunca daha çok bireysel seyrüsülûk üzerinde durulduğunu, buna karşılık tasavvufun toplumsal boyutunun bağımsız ve sistematik bir şekilde yeterince ele alınmadığını ifade etti.
Felsefe ve tasavvuf alanındaki öğretim üyesi şöyle konuştu: “Tasavvufun seyrüsülûk öğretileri, önemli toplumsal imkânlar da barındırmaktadır. Ancak bu imkânlar şimdiye kadar açık, düzenli ve sistematik bir biçimde yeterince ortaya konulamamıştır.”
Eşkûrî sözlerini şöyle sürdürdü: “İrfanî eğitim yalnızca salih bir birey yetiştirmeyi hedeflememelidir. Aynı zamanda toplum içinde etkili olabilen, dönüşüme öncülük eden ve sorumluluk bilinci taşıyan insanları yetiştirmeyi de amaçlamalıdır.”
İmam Humeynî’nin (r.a.) tecrübesine de değinen Fenâyî Eşkûrî, şu değerlendirmede bulundu: “Bu tecrübe, maneviyat, adalet arayışı ve toplumsal sorumluluğun bir arada bulunabileceğini göstermiştir. Bununla birlikte, tasavvuf ilminde bu potansiyellerin daha güçlü ve daha sistematik biçimde yeniden ele alınmasına ve geliştirilmesine hâlâ ihtiyaç vardır.”
yorumunuz