Havza Haber Ajansı'nın haberine göre insan onuru, insan varlığının özü ve cevheri; onun fıtrî mirasının ve temel haklarının en önemlisidir. Ne yazık ki günümüzde birçok toplumun bu temel ilkeyi göz ardı etmesi nedeniyle çeşitli zulümlere, sömürüye, yoksulluğa ve ayrımcılığa maruz kaldığını görüyoruz. Bu düzensizliklerin ve sorunların kökünde, insanı yalnızca maddi ve ekonomik bir varlık olarak gören; onun manevi boyutunu ve ilahî onurunu göz ardı eden bir düşünce yatmaktadır. Psikolojik ve sosyolojik araştırmalar da bireysel ve toplumsal düzeyde yaşanan birçok kaygı ve huzursuzluğun, insanın kendi gerçek kimliğini ve sahip olduğu yüce konumu unutmasından kaynaklandığını göstermiştir.
Bu nedenle, medeniyet inşa etme kapasitesine sahip dinî öğretilere dayanan, insan onurunun açık ve sistematik bir şekilde ele alındığı bir anlayışın ortaya konulması inkâr edilemez bir gerekliliktir. Bu noktada İmam Rıza’nın (a.s.) öğretileri, insan onurunun maddi, etnik veya toplumsal bir ayrıcalık değil; Âdemoğullarının tamamına verilmiş ilahî bir lütuf olduğunu ortaya koyan kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır.
İmam Rıza (a.s.), insan onurunu Allah’ın halifeliği ile ilişkilendirir. Çünkü insan “Allah’ın halifesidir” ve onurlu olan Allah’ın halifesi de onurlu olacaktır. Bu bakış açısına göre her insanın onurunu korumak hem bireysel bir görev hem de bütün toplumun ortak sorumluluğudur. Bu sorumluluk dinî ve ırksal sınırların ötesine geçer.
İmam Rıza’nın Düşüncesinde İnsan Onurunun Varlık Açısından Temeli Nedir ve “Allah’ın Halifeliği” ile Nasıl İlişkilidir?
İmam Rıza’nın (a.s.) düşünce sisteminde insan onuru, insanların sonradan oluşturduğu veya toplum tarafından belirlenmiş bir kavram değildir. Aksine, kökü tevhid inancına dayanan gerçek bir varoluşsal hakikattir.
Daha açık bir ifadeyle insan onuru, insanı yalnızca yaratılmış bir varlık olma seviyesinin ötesine taşıyan ve ona “Allah’ın halifesi olma” makamını kazandıran bir lütuftur.
Bu özsel onur, insanın kendisinden kaynaklanan bağımsız bir özellik değildir. Aksine Allah tarafından verilen bir “bağış” ve “emanettir.” Yani insanın onuru, Allah’tan kendisine verilmiştir.
Nasıl ki insanın varlığı “bi’l-gayr”, yani başka bir varlığa bağlı ve ondan kaynaklanıyorsa, insanın onuru da “başkasından”, yani Allah’tan kaynaklanmaktadır. Bu onurun kaynağı, insanın Allah tarafından halife ve O’nun yeryüzündeki temsilcisi olarak seçilmesidir. Çünkü Allah, zatı itibarıyla Kerîm’dir ve “keramet/onur dersi” verir; dolayısıyla Kerîm olan Allah’ın halifesi de onurlu olacaktır.
İmam Rıza (a.s.) bu konuyu daha açık hâle getirmek için Hz. Peygamber’den (s.a.a.) şu sözü nakleder:
“El-îmânu kavlun makbûl, ve amelun ma‘mûl, ve ‘irfânun bi’l-‘ukûl.” (Bihârü’l-Envâr, cilt 66, s. 67-68)
“İman; kabul edilen bir söz, yerine getirilen bir amel ve akıllar yoluyla elde edilen bir bilgidir.”
Bu rivayet, gerçek imanın düşünmeden ve körü körüne taklitten ibaret olmadığını; her zaman akıl ve derin bir kavrayışla birlikte olması gerektiğini göstermektedir.
Aslında insan, Allah’ın halifesi olma görevini ancak kendi aklıyla Allah’ın iradesini ve sözünü anlayabildiğinde, ona inanıp gereğini yerine getirdiğinde doğru şekilde gerçekleştirebilir.
İnsana verilen bu halifelik görevini yerine getirmek, onun insan onurundan pay almasını ve “en yüce kerem sahibi Allah’ın dershanesine” girmesini sağlar.
Bununla birlikte insan onurunun dereceleri de farklıdır. En yüksek dereceler peygamberlere ve masumlara aittir. Sonraki dereceler ise gerçek anlamda iman edenlere aittir. Ancak insanın temel onuru herkes için ortak ve kapsayıcıdır.
İmam Rıza’nın (a.s.) Bakışına Göre Görünürdeki Ayrım ve Ayrıcalıklar Karşısında İnsan Onuru Nasıl Öne Çıkar ve Bu Onurun Evrenselliği Nasıl Ortaya Konur?
İmam Rıza’nın (a.s.) en önemli öğretilerinden biri; ırksal, etnik, kabilesel veya sınıfsal üstünlük iddialarının reddedilmesidir.
İmam Rıza (a.s.), bütün insanların aynı anne ve babadan yaratıldığını ve ilahlarının tek olduğunu vurgulayarak, dış görünüşe veya soy-sopa dayalı her türlü ayrıcalığı geçersiz saymaktadır.
İnsanın onurunun ölçüsü yalnızca “salih amel” ve “Allah’a karşı takva”dır. Hiçbir soy bağı, Hz. Peygamber’e (s.a.a.) olan akrabalık dâhil olmak üzere, bu ölçünün yerini tutamaz.
Bu konuda İmam Rıza’dan (a.s.) şöyle nakledilmiştir:
“Re’sü’l-akli ba‘del-îmâni billâhi et-teveddüdü ile’n-nâs, ve’stinâ‘u’l-hayri li-külli berrin ve fâcir.” (Tuhafü’l-Ukûl, s. 326)
“Allah’a imandan sonra aklın zirvesi, insanlarla dostluk kurmak ve iyilik yapan veya günahkâr olan, her insana iyilik etmektir.”
Bu söz açıkça göstermektedir ki bütün insanlara, onların inançlarına veya davranışlarına bakmaksızın insanca davranmak hem aklî hem de dinî bir ilkedir.
İnsanlar ister doğru, dürüst ve sorumluluk sahibi olsunlar, isterse toplum açısından uygunsuz davranışlar sergileyen ve günah işleyen kişiler olsunlar; onlara yine de onurlu bir şekilde davranılmalıdır. Çünkü bu güzel davranış, onların doğru yola yönelmesine ve bilinçlenmesine vesile olabilir.
İmam Rıza’nın Düşünce Sisteminde “Normal Hayat” Nedir ve İnsan Onurunu Ekonomi ve Geçim Alanında Nasıl Güvence Altına Alır?
İmam Rıza’nın (a.s.) anlayışına göre geçim, çalışma, ticaret, yiyecek, giyecek ve günlük hayatın bütün ilişkileri yalnızca kâr elde etme veya arzuları tatmin etme alanı değildir. Bunlar aynı zamanda Allah’ın emirlerini yerine getirme ve “Allah’ın halifesi” olarak insanın onurunu koruma alanlarıdır.
İmam Rıza (a.s.) derin bir bakış açısıyla ekonomi ve geçim konularını da kutsal bir sorumluluk alanı olarak görmektedir. Bu alanda ahlaki ve tevhidî ilkelerin göz ardı edilmesinin insan onuruna zarar vereceğini belirtmektedir.
Rezevî ekonomi anlayışının temelinde, gerçek mülkiyetin Allah’a ait olduğu inancı vardır.
İmam Rıza (a.s.) bu konuda şöyle buyurur:
“Allah nefislerin, malların ve diğer bütün varlıkların gerçek sahibi olduğuna göre, insanların ellerinde bulunanlar da emanettir.” (Müstedrekü’l-Vesâil, cilt 1, s. 552)
Bu inanç; hırsın, mal biriktirme tutkusunun, stokçuluğun, israfın ve mala aşırı bağlanmanın kökünü kurutur. İnsanı ise malın gerçek sahibi değil, emanetçisi ve yoksulların haklarına karşı sorumlu bir kişi konumuna getirir.
Doğru tevhid anlayışı insanı maddiyata tapmaktan kurtarır ve sahip olduğu maddi imkânlarla ilgili yükümlülüklerini yerine getirmeye hazırlar.
İmam Rıza’nın (a.s.) dikkat çektiği bir diğer konu ise yoksulluktur. İmam Rıza (a.s.) yoksulluğu yalnızca ekonomik bir sorun olarak değil, aynı zamanda medeniyeti tehdit eden ve insanın kişiliğini küçülten bir hastalık olarak tanımlar ve şöyle buyurur:
“El-meskenetü miftâhu’l-be’s.” (Bihârü’l-Envâr, cilt 72, s. 47; ayrıca cilt 78, s. 353)
“Yoksulluk ve çaresizlik, mutsuzluğun anahtarıdır.”
Bu ifade, yoksulluğun insanın onuruna zarar verebileceğini ve onu aşağılanmışlık duygusuna sürükleyebileceğini göstermektedir. Bu nedenle yoksulluğun ortadan kaldırılması ve insanların onurlu bir şekilde yaşayabilecekleri bir geçim imkânına sahip olmalarının sağlanması, dinî ve toplumsal bir sorumluluktur.
Bununla birlikte İmam (a.s.), insan onurunun hiçbir zaman maddi ihtiyaçlarla değiş tokuş edilemeyeceğini de vurgulamaktadır.
“Ölçülü Yaşamak” ve Kaynakları İsraf Etmemek, İmam Rıza’nın (a.s.) Bakışında İman ve İnsan Onurunun Korunmasında Nasıl Bir Yere Sahiptir?
İmam Rıza (a.s.), geçim konusunda ölçülü ve hesaplı olmayı, imanın hakikatinin tamamlanması için gerekli olan üç temel özellikten biri olarak saymaktadır.
İmam Rıza (a.s.) şöyle buyurur:
“Bir kulda şu üç özellik bulunmadıkça imanın hakikatini tamamlamış olmaz: Dini derinlemesine anlamak, geçim konusunda güzel bir planlama ve ölçü sahibi olmak ve musibetlere karşı sabretmek.” (Tuhafü’l-Ukûl, s. 329)
Buradaki “hüsn-i takdir”, yani güzel planlama ve ölçülü hareket etme; harcamaları gelirlerle uyumlu hâle getirmek, aşırılıktan ve israftan kaçınmak ve küçük bir eşya satın almaktan büyük bir fabrika kurmaya kadar bütün harcamalarda ve yatırımlarda akılcı ve teknik bir yaklaşım benimsemek anlamına gelir.
Buna karşılık İmam Rıza’nın (a.s.) bakışında malları ve kaynakları boşa harcamak, Allah’ın hoşlanmadığı bir davranıştır.
İmam (a.s.) şöyle buyurmuştur:
“Şüphesiz Allah... malın ziyan edilmesinden hoşlanmaz.” (Tuhafü’l-Ukûl, s. 326)
Maddi kaynakların boşa harcanması yalnızca bireye zarar vermez; gelecek nesillerin kaynaklarını da tehlikeye atar ve toplumu zayıflığa ve güçsüzlüğe sürükler.
İmam (a.s.) ayrıca mevcut bütün imkânlardan mümkün olduğunca yararlanılmasını ve kullanılabilir durumdaki şeylerin çöpe atılmamasını vurgulamaktadır.
Örneğin hurma çekirdeğinin ve faydalı olabilecek diğer şeylerin değerlendirilmesini emretmiş; ekonomik bozulmaya yol açan tedavüldeki paranın parçalanmasını da yasaklamıştır. (Müsnedü’l-İmâm er-Rızâ, cilt 2, s. 314)
İslam Toplumunda Kardeşlik ve Eşitlik, İmam Rıza’nın (a.s.) Bakışına Göre Toplumsal İnsan Onurunu Nasıl Güvence Altına Alır?
İmam Rıza’nın (a.s.) bakışına göre İslam toplumunda insan onuru, “uhuvvet”, yani kardeşlik ilkesiyle yakından bağlantılıdır.
Bu kardeşlik yalnızca duygusal bir bağ değildir; aynı zamanda ekonomik ve toplumsal alanda ağır bir sorumluluk anlamına gelir.
İmam Rıza (a.s.) bu konuda şöyle buyurur:
“Biliniz ki kardeşlerin hakkı vacip ve farz bir görevdir... Onlar için mallarınızı ve canlarınızı ortaya koymalı; eşitlik ve dayanışmanın mümkün olduğu her konuda onlarla eşit ve dayanışma içinde olmalısınız.” (Bihârü’l-Envâr, cilt 74, s. 226)
Bu rivayet, din kardeşleri için maddi imkânları ortaya koymayı ve gerektiğinde canını ortaya koyacak kadar fedakârlık göstermeyi bir sorumluluk olarak ifade etmektedir.
İmam Sâdık (a.s.) da müminleri tek bir bedenin organlarına benzetmektedir. Organlardan biri acı çektiğinde, diğer organların da bu acıyı hissetmesi ve yardımına koşması gerekir.
Dolayısıyla bu anlayışa göre İslam toplumu, insanların birbirinden kopuk bireyler olarak yaşadığı bir yapı değil; tek bir beden gibi hareket eden bütünleşmiş bir toplumdur.
Bu toplumda eşitlik ve dayanışma, ayrımcılığın ve mahrumiyetin ortaya çıkmasını engeller ve herkesin insan onurunu korur.
İmam Rıza’nın (a.s.) Hayatından Çıkarılabilecek Temel Ders
İnsan onuru soyut ve yalnızca estetik bir ideal değildir. İnsan onuru, günlük hayatın içinde; nasıl yediğimizde, nasıl giyindiğimizde, nasıl çalıştığımızda, nasıl alışveriş yaptığımızda ve nasıl ibadet ettiğimizde anlam kazanan ve somutlaşan bir hakikattir.
İmam Rıza (a.s.), ilahiyat ile geçim ve günlük yaşamı birbirine bağlayarak şunu göstermiştir:
Ahlaktan uzak bir ekonomi, toplumsal sorumluluktan uzak bir ibadet ve akılcılıktan uzak bir iman, insan onurunu koruyamaz.
Günlük hayatın kutsallığı demek; gerçekleştirdiğimiz her küçük ekonomik davranışın, komşumuza karşı sergilediğimiz her davranışın, susamış bir insana ulaştırdığımız her yudum suyun ve başkalarının açlığını anlamak amacıyla tuttuğumuz her orucun, Allah tarafından insana verilmiş onurun hayata geçirilmesi için birer fırsat olması demektir.
Bu kapsamlı ve uygulamaya dayalı yaklaşım, insanın kalkınmanın bir aracı değil, kalkınmanın amacı ve merkezinde yer alan varlık olduğu bir medeniyetin temelini oluşturur.
Böyle bir toplumda hiçbir yoksulluk, ayrımcılık veya sömürü, insanın “Allah’ın halifesi” olma makamını ortadan kaldıramaz.
Bu öğretileri örnek alarak; Müslüman veya gayrimüslim, zengin veya yoksul, beyaz veya siyah ayrımı yapmaksızın her bireyin onurunun temel ve vazgeçilmez bir ilke olarak korunduğu bir toplum inşa etmek mümkündür.
yorumunuz